Đọc một bài phê bình văn học trên báo Văn Nghệ mới đâyântíchvănhọcKhilýluậnkhôngcònlàbứctườngkhôchọn mua laptop， tôi chợt nhận ra: người viết đã dùng lý luận văn học phân tích để 'mổ xẻ' một truyện ngắn của Nguyễn Ngọc Tư， nhưng lạ thay， thay vì làm cho tác phẩm trở nên xa lạ， những khái niệm như 'thi pháp không gian'。'điểm nhìn trần thuật' lại khiến câu chuyện hiện lên gần gũi đến bất ngờ. Lý luận văn học phân tích， xét đến cùng， không phải là công cụ để khoe chữ， mà là cách để người đọc chạm vào tầng sâu của tác phẩm.
Tôi từng chứng kiến một cuộc tranh luận sôi nổi trên diễn đàn văn học về việc có nên áp dụng lý luận văn học phân tích vào giảng dạy phổ thông. Một giáo viên ở Hải Phòng kể rằng。khi dạy bài 'Chí Phèo'， chị thử đưa khái niệm 'tha hóa' của Marx vào phân tích， học sinh lớp 11 ban đầu ngơ ngác， nhưng sau đó các em reo lên: 'À， hóa ra Chí Phèo bị xã hội biến thành con quỷ dữ chứ không phải tự nhiên anh ta ác!' Cái khoảnh khắc ấy chính là giá trị của lý luận văn học phân tích – nó không làm khó người đọc， nó làm rõ nghĩa.Nhưng cũng phải nói thẳng: lạm dụng lý luận văn học phân tích có thể giết chết cảm xúc thẩm mỹ. Tôi nhớ có lần đọc một bài viết về 'Truyện Kiều' mà tác giả dành ba trang giấy để giải thích 'kết cấu tự sự theo mô hình nhân quả tuyến tính'。trong khi không hề nhắc đến nỗi đau của Thúy Kiều. Đó là lúc lý luận trở thành bức tường ngăn cách người đọc với tác phẩm. May mắn thay， xu hướng hiện nay đang dịch chuyển: các nhà phê bình trẻ như Đỗ Ngọc Thạch hay Nguyễn Hoài Nam thường bắt đầu bằng một chi tiết đời thường， rồi mới dẫn dắt lý luận văn học phân tích vào một cách tự nhiên， như người bạn đồng hành chứ không phải ông thầy khó tính.Vậy làm thế nào để lý luận văn học phân tích thực sự hữu ích?
Theo tôi， cần xuất phát từ văn bản。chứ không phải từ lý thuyết. Khi phân tích 'Mùa lá rụng trong vườn' của Ma Văn Kháng， tôi không vội vàng gắn nhãn 'chủ nghĩa hiện thực tâm lý'， mà bắt đầu bằng việc đếm số lần nhân vật Chị Hoài im lặng – chi tiết ấy tự nó đã nói lên nhiều điều về sự chịu đựng của người phụ nữ. Lý luận văn học phân tích。nếu được sử dụng đúng lúc， sẽ như chiếc la bàn giúp người đọc định hướng trong mê cung cảm xúc， chứ không phải là bản đồ áp đặt lên tác phẩm.Một điều đáng mừng: sinh viên văn khoa hiện nay không còn 'sợ' lý luận như trước. Trong một buổi sinh hoạt câu lạc bộ ở Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn， tôi thấy các bạn tranh luận về 'phê bình sinh thái' khi đọc thơ Nguyễn Duy， rồi tự rút ra rằng: lý luận văn học phân tích chỉ có ích khi nó giúp ta yêu tác phẩm hơn。chứ không phải để chứng minh ta thông minh hơn tác giả. Cách nghĩ ấy， có lẽ， là con đường đúng để lý luận không còn khô khan.
