uần trướcậnđịnhvănhọcmớinhấtKhingườitrẻđọclạikinhđiểnbằnglăngkínhmạngxãhộlưu ý khi dọn nhà nhanh， tại một quán cà phê sách ở Hà Nội， nhóm sinh viên văn khoa Đại học Khoa học Xã hội và Nhân văn tranh luận sôi nổi về nhận định văn học mới nhất của nhà phê bình trẻ Hoàng Minh. Anh cho rằng “Tắt đèn” của Ngô Tất Tố không chỉ là bản án tố cáo chế độ phong kiến， mà còn là lát cắt tâm lý tinh tế về người phụ nữ nông thôn trong cơn bĩ cực. Cách đọc này khác hẳn những gì tôi được học hai mươi năm trước. Thời đó。tác phẩm được đóng khung trong vài luận điểm quen thuộc: áp bức， bóc lột， bần cùng hóa. Giờ đây， lớp trẻ lật lại trang sách bằng câu hỏi mới: Chị Dậu đã “chọn” im lặng hay bị buộc phải im lặng?Một nhận định văn học mới nhất như vậy không phá bỏ kinh điển， nó mở thêm cánh cửa.
Tôi để ý một hiện tượng: các diễn đàn văn học trên Facebook， TikTok ngày càng nhiều bài phân tích dài hàng nghìn chữ， kèm ảnh chụp trang sách gạch chân chi chít. Người viết không phải giáo sư， họ là sinh viên năm hai， là nhân viên văn phòng， thậm chí là học sinh cấp ba. Một bạn đọc tên Trang， 22 tuổi。chia sẻ với tôi rằng bạn đọc lại “Số đỏ” ba lần chỉ để “bắt lỗi” những chỗ tác giả miêu tả sự tha hóa của Xuân Tóc Đỏ. Bạn viết: “Vũ Trọng Phụng cười đấy， nhưng nụ cười ấy lạnh hơn nước đá” Cách diễn đạt táo bạo， giàu hình ảnh， không đao to búa lớn. Đây chính là chất liệu cho những nhận định văn học mới nhất đang định hình lại cách ta hiểu văn chương Việt Nam hiện đại.Dĩ nhiên。không phải mọi ý kiến đều thuyết phục. Có những bài viết trên mạng xã hội chỉ trích “Chí Phèo” là tác phẩm “độc hại” vì miêu tả bạo lực và rượu chè. Một nhận định văn học mới nhất như vậy thiếu bối cảnh lịch sử， dễ dẫn đến hiểu lầm tai hại. Tôi nhớ lời phê bình của nhà nghiên cứu Lê Thị Dương trên tạp chí Văn hóa Nghệ thuật số ra tháng 3: “Đọc tác phẩm kinh điển mà bỏ qua thời đại sản sinh ra nó là cách đọc tự sát về mặt ý nghĩa” Bà cũng đưa ra một nhận định văn học mới nhất về “Vợ nhặt” của Kim Lân: thay vì chỉ ca ngợi tình người， hãy chú ý đến chi tiết bà cụ Tứ “cúi đầu nín lặng” – đó là khoảnh khắc bà nhận ra mình vừa tiếp tay cho một cuộc hôn nhân không hề có đám cưới. Cách đọc này khiến tôi rùng mình. Nó không hề làm giảm giá trị tác phẩm， ngược lại còn tăng thêm chiều sâu.Một nhận định văn học mới nhất khác đáng chú ý đến từ nhà văn trẻ Nguyễn Thị Kim Hòa. Trong bài viết “Đọc lại ‘Dế Mèn phiêu lưu ký’ từ góc nhìn sinh thái”。cô chỉ ra rằng Tô Hoài đã vô tình dự báo về sự tàn phá môi trường qua hành trình của Dế Mèn. Nghe có vẻ khiên cưỡng?
Nhưng khi đọc lại đoạn Dế Mèn chê bai vùng đất mới vì “cỏ thấp， đất bằng”， tôi thấy ẩn dụ ấy không hề vô lý. Kim Hòa viết: “Dế Mèn là kẻ xâm lược đầu tiên trong văn học thiếu nhi Việt Nam” Một câu nói gây tranh cãi， nhưng nó khiến người ta phải mở sách ra đọc lại. Tôi cho rằng giá trị của những nhận định văn học mới nhất nằm ở chỗ đó: không cần đúng hoàn toàn， chỉ cần đủ sắc để buộc người đọc tự đặt câu hỏi.Thị trường sách cũng phản ứng với làn sóng này. Nhà xuất bản Trẻ vừa tái bản “Nhận định văn học Việt Nam thế kỷ XXI” với phần phụ lục dày 80 trang tập hợp các bài viết từ mạng xã hội. Biên tập viên Phạm Anh Tuấn thừa nhận: “Chúng tôi không đồng tình với tất cả， nhưng không thể phớt lờ” Cuốn sách bán được 3.000 bản trong hai tuần， một con số đáng mơ ước với sách phê bình. Có người lo ngại rằng những nhận định văn học mới nhất trên mạng xã hội sẽ làm loãng chuẩn mực học thuật. Tôi nghĩ khác. Khi một học sinh lớp 10 dám viết rằng “Lão Hạc chết vì tự trọng。không phải vì đói”， đó là dấu hiệu văn học đang sống， đang thở， đang được tranh luận. Và trong sự hỗn độn ấy， những nhận định văn học mới nhất thực sự có giá trị sẽ tự khẳng định mình qua thời gian， như mọi thứ khác trong văn chương.
