Ngồi ở quán nước đầu làngệnbênlềTảnViêntừphánsựlụcKhithầnthoạichạmngõđờithườxây dựng thói quen tốt， ông Tám kể lại chuyện đêm qua xem vở chèo Tản Viên từ phán sự lục mà lòng vẫn bồi hồi. Không phải vì tích cũ， mà vì cách người ta kể chuyện thần linh sao mà gần gũi đến lạ. Chuyện bên lề Tản Viên từ phán sự lục không nằm ở những trang sử vàng son。mà ở những góc nhỏ， những lời bàn ra tiếng vào của người xem， của người diễn， và cả của những người ngồi nhặt từng chi tiết vụn vặt giữa buổi diễn.Tôi nhớ có lần hỏi một nghệ nhân hát chèo ở đền Hát Môn rằng: “Sao người ta lại gọi là từ phán sự lục” Ông cười， bảo đó là chức quan nhỏ， lo việc từ tụng， chẳng oai phong như Thánh Tản. Nhưng chính cái chức nhỏ ấy lại là cầu nối giữa cõi thiêng và cõi tục. Chuyện bên lề Tản Viên từ phán sự lục thường bắt đầu từ những chi tiết tưởng như vô nghĩa: một mâm lễ có khi chỉ là nải chuối， một mảnh chiếu rách nơi sân đình， tiếng trống chầu lệch nhịp. Vậy mà người ta vẫn nhớ。vẫn kể， vẫn tranh cãi. Có bà cụ bảo rằng ngày xưa， mỗi lần diễn vở này， trời hay đổ mưa nhỏ – mưa của thần núi Tản về thăm dân làng. Tôi chẳng kiểm chứng được， nhưng nghe xong tự dưng thấy tin tin.Điều làm nên sức sống của Tản Viên từ phán sự lục không phải là những lời thoại đã được in thành sách， mà là những biến tấu mỗi lần diễn. Có đoàn chèo thêm cảnh phán sự ngồi uống rượu với lý trưởng， nói chuyện mùa màng， chuyện gà qué. Khán giả cười ồ. Rồi có người quay sang bảo: “Thánh mà cũng có lúc thế à” – một câu hỏi rất đời， rất thật. Chuyện bên lề Tản Viên từ phán sự lục vì thế mà cứ lan ra， từ sân đình đến quán nước， từ miệng người già sang tai lũ trẻ. Tôi từng chứng kiến một cậu bé chừng mười tuổi hỏi mẹ: “Thế phán sự có phải là thần không mẹ” Người mẹ lúng túng。rồi đáp: “Thần thì cũng có thần này thần kia， con ạ” Chẳng rõ cậu bé hiểu được bao nhiêu， nhưng nó đã bắt đầu tò mò về một thế giới khác， nơi những vị thần cũng có khiếm khuyết， cũng có đời sống riêng.Nhiều người bảo thể loại chèo thần thoại đang mai một. Tôi không phủ nhận. Nhưng nếu chịu khó ngồi lại sau mỗi buổi diễn， sẽ thấy những cuộc trò chuyện rôm rả chẳng kém gì trên sân khấu. Người ta bàn về cách phán sự xử án， về lòng tham của con người， về chuyện thần linh có thiên vị hay không. Chuyện bên lề Tản Viên từ phán sự lục cứ thế mà sống。không ồn ào， không cần truyền thông. Nó giống như mạch nước ngầm， âm thầm nuôi dưỡng những ai còn mặn mà với tích cũ. Có lần tôi nghe một anh xe ôm nói với khách: “Vở đấy hay đấy， nhưng em thích nhất đoạn ông phán sự bị Thánh mắng cho một trận vì tội ngủ quên” Nói xong anh cười hề hề， như thể vừa kể được một bí mật động trời.
Thế mới thấy， Tản Viên từ phán sự lục chưa bao giờ là câu chuyện khép kín. Mỗi lần được diễn， nó lại mở ra một lớp nghĩa mới， tùy vào người kể và người nghe. Chuyện bên lề Tản Viên từ phán sự lục không phải là thứ để nghiên cứu trong sách vở。mà là để sống， để kể cho nhau nghe trong những buổi chiều muộn， khi nồi cơm vừa cạn và câu chuyện bắt đầu. Tôi vẫn giữ thói quen ghi chép lại những lời bàn tán ấy. Không phải để làm gì to tát， chỉ để nhắc mình rằng thần thoại không ở đâu xa， nó nằm ngay trong câu chuyện bên lề của mỗi người.
