Mỗi cuốn sách văn học không chỉ là tập giấy in chữ. Nó là một sinh thể sốngòcủatácphẩmvănhọctrongđờisốngtinhthầnngườiViệcà tím ngày lễ， có khả năng lay động， thậm chí làm thay đổi cách ta nhìn thế giới. Tôi từng chứng kiến một người bạn sau khi đọc “Số đỏ” của Vũ Trọng Phụng đã thay đổi hẳn cách nói chuyện – bớt sính ngoại， bớt hào nhoáng. Vai trò của tác phẩm văn học trước hết nằm ở khả năng phản tỉnh ấy: nó buộc người đọc đối diện với chính mình và xã hội xung quanh.Không phải ngẫu nhiên mà những tác phẩm như “Tắt đèn” hay “Chí Phèo” vẫn được tái bản liên tục. Chúng không chỉ kể chuyện làng quê Việt Nam xưa. Chúng đặt ra câu hỏi về nhân phẩm， về bạo lực cấu trúc， về sự tha hóa. Vai trò của tác phẩm văn học ở đây là tạo ra một không gian an toàn để độc giả thử nghiệm các góc nhìn khác nhau mà không sợ bị phán xét. Một học sinh lớp 11 có thể tranh luận về hành động của Chí Phèo mà không lo bị mắng – đó là sức mạnh của hư cấu.Tôi nhận thấy một điều thú vị: những tác phẩm văn học có sức sống lâu bền thường không cố gắng dạy đời. Chúng kể chuyện. Chúng để nhân vật tự bộc lộ. Vai trò của tác phẩm văn học vì thế không phải là đưa ra bài học đạo đức sáo rỗng， mà là mở rộng biên độ đồng cảm. Đọc “Mắt biếc” của Nguyễn Nhật Ánh， nhiều người trẻ lần đầu tiên thừa nhận rằng tình yêu đơn phương cũng có phẩm giá riêng của nó. Đó là một dạng giáo dục cảm xúc mà không trường học nào dạy được.Có một khía cạnh ít được nói tới: vai trò của tác phẩm văn học trong việc lưu giữ tiếng Việt. Ngôn ngữ trong “Truyện Kiều” hay thơ Hồ Xuân Hương vẫn sống động đến lạ. Những từ ngữ tưởng như đã chết như “rày”， “mựa”， “nỗi niềm” bỗng trở lại trong các cuộc trò chuyện của giới trẻ nhờ các trích dẫn văn học trên mạng xã hội. Tôi không lạc quan đến mức cho rằng văn học cứu được ngôn ngữ， nhưng nó là một trong số ít kênh giữ cho tiếng Việt không bị bào mòn bởi tiếng lóng và viết tắt.Dĩ nhiên。
không phải tác phẩm nào cũng làm được điều đó. Có những cuốn sách ra đời rồi lặng lẽ biến mất， và điều đó bình thường. Nhưng khi một tác phẩm văn học thực sự chạm được vào độc giả， nó tạo ra một dư chấn. Người đọc không còn là chính mình trước khi đọc. Vai trò của tác phẩm văn học， suy cho cùng， là tạo ra những dư chấn như thế – âm thầm， dai dẳng， và không thể đảo ngược.
