Hàng trăm video ngắn về ca daoứcvănhọcdângianKhikhotàngtruyềnmiệnglênsóngsốcơm chiên miền Bắc， tục ngữ， truyện cổ tích đang được các bạn trẻ Việt Nam chia sẻ mỗi ngày. Con số này không chỉ phản ánh sức sống của văn học dân gian mà còn đặt ra một câu hỏi lớn: liệu thông tin về văn học dân gian có đang bị bóp méo khi đi qua môi trường số?Tuần qua。
một hội thảo tại Hà Nội đã thu hút sự chú ý của giới nghiên cứu khi công bố dữ liệu khảo sát trên 2.000 người trẻ， cho thấy 68% tiếp cận văn học dân gian qua mạng xã hội， nhưng chỉ 12% trong số đó kiểm chứng nguồn gốc tác phẩm.Thực tế， văn học dân gian thông tin không chỉ là những câu chuyện kể. Nó bao gồm hệ thống tri thức bản địa， phong tục， lễ hội， và cả những dị bản chưa từng được ghi chép. Ông Nguyễn Văn Hùng， một nhà nghiên cứu văn hóa dân gian ở Nghệ An。kể lại: “Có lần tôi xem một clip TikTok kể về sự tích Thánh Gióng với chi tiết roi sắt bằng… nhựa. Người đăng bảo đó là sáng tạo cho trẻ em. Nhưng bình luận bên dưới， nhiều cháu nhỏ khẳng định đó là bản gốc” Sự nhầm lẫn tai hại này cho thấy văn học dân gian thông tin nếu thiếu kiểm soát sẽ tạo ra những lớp “sương mù” nhận thức.Tôi có dịp dự một buổi sinh hoạt câu lạc bộ văn học dân gian tại trường THPT chuyên Lam Sơn (Thanh Hóa). Các em học sinh say sưa tranh luận về dị bản truyện Tấm Cám. Một em đặt câu hỏi: “Tại sao bản trên mạng lại kể Tấm không giết Cám mà tha thứ”. Cô giáo phụ trách mỉm cười。lật cuốn sách sưu tầm của nhà nghiên cứu Vũ Ngọc Phan và giải thích: đó là dị bản của một số vùng， nhưng không phổ biến. Chính những khoảnh khắc như vậy， văn học dân gian thông tin trở thành cầu nối giữa quá khứ và hiện tại， giữa bác học và bình dân.
Một góc nhìn khác đến từ anh Trần Minh Quân， người sáng lập dự án “Kể chuyện làng”. Anh và nhóm cộng sự đã đi khắp các tỉnh đồng bằng Bắc Bộ， ghi âm hàng trăm giờ kể chuyện của các cụ già. “Chúng tôi phát hiện ra rằng， nhiều truyện cổ tích đã bị mất đi phần kết do người kể quên hoặc lược bớt. Khi đưa lên podcast， chúng tôi chú thích rõ đâu là bản gốc。đâu là bản kể lại. Khán giả phản hồi tích cực vì họ được tôn trọng” Anh Quân nói thêm， có những đêm， lượng người nghe podcast tăng gấp ba lần so với dự kiến， cho thấy nhu cầu tiếp nhận văn học dân gian thông tin một cách có trách nhiệm là rất lớn.Nhưng không phải mọi thứ đều màu hồng. Trên các nền tảng video。không khó để bắt gặp những tài khoản đăng tải truyện dân gian với nội dung giật gân， thêm thắt yếu tố kinh dị hoặc xuyên tạc ý nghĩa gốc. Một video có tựa “Sự thật rùng rợn về Thạch Sanh” đạt hơn 2 triệu lượt xem， trong đó tác giả cắt ghép lời thoại để tạo kịch tính. Điều đáng nói là phần bình luận， nhiều người trẻ tỏ ra thích thú và tin tưởng. Văn học dân gian thông tin vì thế đứng trước nguy cơ bị thương mại hóa， biến thành món ăn tinh thần nhanh nhưng thiếu chiều sâu.
May mắn thay。một số trường đại học đã đưa học phần “văn học dân gian và truyền thông” vào giảng dạy. Tiến sĩ Lê Thị Hồng， giảng viên Đại học Văn hóa Hà Nội， chia sẻ: “Sinh viên của tôi được yêu cầu tự sưu tầm một câu chuyện dân gian ở quê mình， sau đó viết kịch bản và quay thành clip ngắn. Quan trọng nhất là phải ghi rõ nguồn， người kể， và bối cảnh. Đó là cách chúng ta đào tạo những người làm truyền thông có đạo đức với di sản” Cách làm này đang được nhân rộng ra một số trường ở Huế và Cần Thơ.Nhìn từ góc độ cá nhân， tôi cho rằng văn học dân gian thông tin không nên chỉ dừng ở việc “bảo tồn” mà cần trở thành một dòng chảy sống động， có kiểm chứng. Người trẻ không thiếu sự tò mò， cái họ cần là những người dẫn đường đáng tin cậy. Và những người làm văn hóa， thay vì than phiền về sự lệch lạc， hãy trực tiếp tham gia vào không gian số， tạo ra nội dung chất lượng。gắn nhãn rõ ràng. Bởi lẽ， kho tàng truyền miệng ấy đã nuôi dưỡng bao thế hệ， giờ đây cần được trao truyền bằng chính những công cụ của thời đại mới.
